Zęby cesarza jako źródło wiedzy medycznej – przypadek Ottona I
W wykonanym z wapienia i marmuru sarkofagu w katedrze w Magdeburgu (Niemcy) przez ponad tysiąc lat spoczywało ciało Ottona I, zwanego Wielkim, jednego z najpotężniejszych władców średniowiecznej Europy. Badania antropologiczne i stomatologiczne – rozpoczęte na przełomie 2024 i 2025 r. – pozwoliły przeprowadzić szczegółową analizę szczątków monarchy. Dzięki temu można odtworzyć nie tylko wygląd Ottona, ale także stan zdrowia jamy ustnej oraz wpływ stylu życia na organizm władcy, w tym przebieg chorób przewlekłych i procesów metabolicznych widocznych w tkankach twardych.
Otto I z saskiej dynastii Ludolfingów przeszedł do historii jako król Franków Wschodnich (de facto Niemiec) – od 936 r., a następnie – od 962 r. – jako cesarz. Jego koronacja w bazylice św. Piotra w Rzymie zapoczątkowała istnienie Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego (I Rzeszy). Otto był aktywnym politycznie i militarnie władcą, co wiązało się z dużym obciążeniem fizycznym i licznymi urazami, których ślady przetrwały do dziś w jego szczątkach – w postaci zmian zwyrodnieniowych oraz wygojonych złamań kości.
Zęby jako źródło informacji medycznej
Ponieważ uzębienie stanowi niezwykle trwały element szkieletu, niemieccy badacze byli w stanie odtworzyć wiele aspektów życia cesarza, takich jak dieta, choroby ogólnoustrojowe, z którymi się zmagał, a także przebieg procesów starzenia. Analiza zębów wykazała, że Otto I zmarł w wieku około sześćdziesięciu lat (żył 61 lat), co w X stuleciu było wiekiem zaawansowanym.
Dodatkowo analiza mikroskopowa szkliwa oraz zębiny może wskazywać na epizody stresu fizjologicznego (np. niedożywienie lub choroby w dzieciństwie), które pozostawiają trwałe ślady w strukturze zęba w postaci hipoplazji szkliwa.
Budowa ciała i urazy a stan narządu żucia
Na podstawie badania ustalono, że Otto miał około 180 cm wzrostu, co oznacza, że był mężczyzną ponadprzeciętnie wysokim jak na swoje czasy. W jego szkielecie stwierdzono liczne zmiany pourazowe oraz przeciążeniowe, które wskazują na intensywną aktywność fizyczną, w tym jazdę konną i udział w walkach (cesarz osobiście brał udział w co najmniej czterech dużych bitwach).
Stwierdzono również cechy zmian zwyrodnieniowych kręgosłupa i stawów (np. osteofity), które mogą świadczyć o długotrwałych przeciążeniach mechanicznych i wieku biologicznym organizmu.
Tego rodzaju obciążenia mogły prowadzić m.in. do powstawania parafunkcji narządu żucia, takich jak zaciskanie zębów lub bruksizm. Parafunkcje te sprzyjają patologicznemu starciu zębów, mikropęknięciom szkliwa oraz przeciążeniom w obrębie stawu skroniowo-żuchwowego.
Dieta i jej odzwierciedlenie w uzębieniu
Analiza zachowanych zębów cesarza wskazuje na stosunkowo niewielką liczbę zmian próchnicowych, co sugeruje dietę ubogą w cukry proste. Jednocześnie widoczne jest znaczne starcie powierzchni żujących (atrycja), które mogło wynikać z obecności twardych cząstek w pożywieniu, takich jak drobiny kamienia dostające się do mąki podczas jej mielenia. Charakter zużycia zębów może również wskazywać na dietę bogatą w produkty pełnoziarniste oraz mięso, a także na brak żywności przetworzonej, co było typowe dla średniowiecznych elit.
Naukowcy przyjęli też, że u osoby w wieku około 60 lat, żyjącej w warunkach typowych dla średniowiecza, należy spodziewać się zaawansowanych chorób przyzębia, takich jak paradontoza prowadząca do zaniku kości wyrostka zębodołowego i rozchwiania zębów. Analiza kamienia nazębnego (jeśli zachowany) może dodatkowo dostarczyć informacji o mikrobiomie jamy ustnej oraz obecności patogenów.
Urazy i ich wpływ na uzębienie
Życie Ottona, które obfitowało w liczne wyprawy wojenne, wiązało się z dużym ryzykiem urazów mechanicznych w obrębie twarzoczaszki. Urazy te mogły prowadzić do uszkodzeń zębów, takich jak złamania koron lub korzeni, a także do zaburzeń w zgryzie. Dodatkowo przewlekłe przeciążenia mogły skutkować asymetrycznym starciem zębów oraz zmianami w funkcjonowaniu stawu skroniowo-żuchwowego.
Znaczenie stomatologii sądowej
Analiza uzębienia Ottona miała również znaczenie identyfikacyjne. Stomatologia sądowa wykorzystuje indywidualne cechy uzębienia, takie jak kształt, rozmieszczenie i stopień zużycia zębów, do potwierdzania tożsamości. W przypadku cesarza badania potwierdziły, że szczątki należą do jednej osoby o cechach zgodnych z przekazami historycznymi, co ma szczególne znaczenie w kontekście wcześniejszych wątpliwości dotyczących autentyczności relikwii i szczątków historycznych postaci.
Medycyna i historia – wspólna narracja
Badania uzębienia Ottona Wielkiego potwierdza, że stomatologia może dostarczać cennych informacji nie tylko o zdrowiu jednostki, ale także o realiach życia w danej epoce. Zęby odzwierciedlają dietę, poziom higieny, dostęp do opieki medycznej oraz styl życia. W połączeniu z analizą izotopową kości możliwe jest także określenie pochodzenia geograficznego oraz zmian diety na przestrzeni życia władcy. W przypadku władcy ukazują one również, że nawet najwyższy status społeczny nie chronił przed chorobami jamy ustnej.
Analiza stomatologiczna szczątków Ottona I Wielkiego pozwala odtworzyć obraz osoby z zaawansowanymi zmianami związanymi z procesem starzenia, prawdopodobnymi chorobami przyzębia oraz licznymi śladami przeciążeń i urazów. Badania kości i zębów wskazują również na długotrwałe obciążenia organizmu, możliwe epizody stresu fizjologicznego oraz dietę charakterystyczną dla elit średniowiecznych.
Źródła: https://www.zm-online.de/
https://www.welt.de/
Fot. https://pl.wikipedia.org/
