WHO wzywa do globalnej zmiany w leczeniu próchnicy

Światowa Organizacja Zdrowia opublikowała nowe wytyczne, które mają wskazać kierunek dla współczesnej stomatologii – szczególnie w kontekście leczenia próchnicy. Zostały one oparte na trzech filarach: mniej inwazyjnych terapiach, stosowaniu materiałów niezawierających rtęci oraz większym nacisku na profilaktykę. Dokument ma pomóc krajom rozwijać dostępne, bezpieczne i przyjazne środowisku systemy opieki stomatologicznej – kluczowe dla zdrowia publicznego oraz realizacji idei powszechnego dostępu do opieki zdrowotnej.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) opublikowała nowe globalne wytyczne zatytułowane „Environmentally friendly and less invasive oral health care for preventing and managing dental caries”. Dokument zawiera oparte na dowodach naukowych rekomendacje dotyczące zapobiegania i leczenia próchnicy z wykorzystaniem metod mniej inwazyjnych, bezpiecznych dla pacjenta oraz jednocześnie bardziej przyjaznych dla środowiska.

Wytyczne obejmują kompleksowy zestaw skutecznych, bezpiecznych i wolnych od zastosowania rtęci interwencji klinicznych. Uwzględniają one najnowszą wiedzę naukową dotyczącą profilaktyki oraz minimalnie inwazyjnego postępowania w przypadku próchnicy.

Próchnica często rozpoczyna się już we wczesnym dzieciństwie i w dużym stopniu obejmuje populacje o ograniczonym dostępie do opieki zdrowotnej.

Dotychczas leczenie próchnicy w dużej mierze opierało się na zabiegach odtwórczych z wykorzystaniem amalgamatu dentystycznego zawierającego rtęć. Materiał ten budzi jednak duże obawy ze względu na potencjalne zagrożenia dla zdrowia ludzi i środowiska. Nowe wytyczne wpisują się w globalne zobowiązania do stopniowego wycofywania rtęci wynikające z Konwencji z Minamaty oraz w inicjatywy wzmacniające rolę zdrowia jamy ustnej w systemach ochrony zdrowia, takie jak Deklaracja z Bangkoku – „No Health Without Oral Health”.

– To przełomowy moment dla globalnej stomatologii – podkreśla dr Benoit Varenne, Dental Officer w WHO. – Po raz pierwszy kraje otrzymują silne dowody naukowe pokazujące, że bezpieczne, mniej inwazyjne metody z wykorzystaniem materiałów niezawierające rtęci mogą skutecznie zapobiegać próchnicy, zatrzymywać jej rozwój i ją leczyć.

Krok w stronę powszechnej opieki stomatologicznej

Nowe wytyczne wspierają wdrażanie WHO Global Oral Health Action Plan 2023-2030, który zakłada zapewnienie wszystkim społeczeństwom dostępu do podstawowych usług stomatologicznych w ramach powszechnej opieki zdrowotnej (Universal Health Coverage).

Dokument kładzie szczególny nacisk na profilaktykę oraz rozwój metod nieinwazyjnych i minimalnie inwazyjnych. Rekomenduje także zastępowanie amalgamatu materiałami alternatywnymi – bezpiecznymi i przystępnymi cenowo. Takie podejście ma ułatwić integrację podstawowych świadczeń stomatologicznych z podstawową opieką zdrowotną oraz pomóc krajom w realizacji zobowiązań wynikających z Konwencji z Minamaty.

– Opieka stomatologiczna musi ewoluować w kierunku ochrony planety – zaznacza Dévora Kestel, pełniąca obowiązki dyrektora Departamentu Chorób Niezakaźnych i Zdrowia Psychicznego WHO. – Promowanie materiałów bezrtęciowych i mniej inwazyjnych procedur wzmacnia zarówno ochronę środowiska, jak i powszechny dostęp do bezpiecznej opieki stomatologicznej.

Osiem rekomendacji i nowe standardy praktyki

Wytyczne WHO zawierają osiem rekomendacji oraz dwa kluczowe zalecenia dobrej praktyki, oparte na systematycznych przeglądach badań dotyczących skuteczności klinicznej, toksykologii, kosztów oraz wpływu na środowisko.

Najważniejsze obszary obejmują:

• profilaktykę populacyjną, w tym silną rekomendację stosowania lakierów fluorkowych oraz lakowania bruzd i szczelin u dzieci z wysokim ryzykiem próchnicy,

• leczenie nieinwazyjne, takie jak stosowanie lakierów fluorkowych przy początkowych zmianach próchnicowych,

• stosowanie wypełnień niezawierających rtęci, z zaleceniami stosowania cementów glasjonomerowych oraz materiałów kompozytowych,

• standardy bezpieczeństwa, w tym protokoły pracy z materiałami kompozytowymi chroniące pacjentów i personel,

• szczególne zalecenia dla grup wrażliwych, m.in. ograniczenie materiałów zawierających pochodne BPA u dzieci, młodzieży oraz kobiet w ciąży i karmiących piersią.

Dokument zawiera także wskazówki dla rządów, ministerstw zdrowia i środowiska, organizacji zawodowych oraz personelu medycznego dotyczące integracji nowych metod w politykach zdrowotnych, aktualizacji programów szkoleniowych oraz ograniczania wpływu stomatologii na środowisko – m.in. poprzez lepsze zarządzanie odpadami i zrównoważone łańcuchy dostaw.

Globalna współpraca i dalsze badania

WHO zwraca również uwagę na istotne luki badawcze – szczególnie w zakresie długoterminowej skuteczności nowych metod leczenia, ich opłacalności ekonomicznej, a także monitorowania ekspozycji zawodowej i wpływu materiałów bezrtęciowych na środowisko.

Wytyczne powstały w ramach szerokiej współpracy ekspertów z dziedzin stomatologii, zdrowia publicznego, biomateriałów, toksykologii i nauk o środowisku. Projekt nadzorował wspólny komitet WHO-UNEP, a jego realizacja była częścią finansowanego przez Global Environment Facility programu GEF7 Phasing Down Dental Amalgam.

Oficjalna globalna prezentacja dokumentu odbędzie się 19 marca 2026 r. – podczas webinarium organizowanego z okazji Światowego Dnia Zdrowia Jamy Ustnej. W wydarzeniu udział wezmą eksperci oraz przedstawiciele krajów wdrażających nowe rozwiązania w praktyce klinicznej i systemach opieki zdrowotnej.

Źródło: https://www.who.int/