Święta Apolonia – męczeństwo, które zapisało się w historii stomatologii

Przez całe wieki ból zęba należał do najbardziej dotkliwych i wywołujących lęk doświadczeń człowieka. Na długo przed rozwojem nowoczesnej stomatologii, gdy leczenie ograniczało się do niewprawnych ekstrakcji lub domowych metod łagodzenia bólu, ludzie szukali pomocy nie tylko u cyrulików czy medyków, ale także w sferze duchowej. Jedną z najważniejszych postaci, do których zwracano się w takich chwilach, była św. Apolonia – od wieków uznawana w Kościele katolickim za patronkę osób cierpiących na choroby zębów i jamy ustnej.

Św. Apolonia żyła w III wieku n.e. w Aleksandrii, jednym z najważniejszych centrów intelektualnych i religijnych starożytnego świata. Metropolia ta, licząca wówczas około pół miliona mieszkańców, była tyglem wielu kultur (przede wszystkim greckiej, rzymskiej i egipskiej), filozofii i wyznań, ale także areną brutalnych prześladowań chrześcijan. W 249 lub 250 r. n.e., za panowania cesarza Decjusza, doszło do jednego z takich aktów przemocy, który przeszedł do historii Kościoła.

Zęby jako symbol męczeństwa

Apolonia była chrześcijanką nieznanego pochodzenia, prawdopodobnie pełniącą funkcję diakonisy, znaną z gorliwej wiary i działalności w lokalnej wspólnocie. Została pojmana przez tłum pogan i poddana okrutnym torturom.

Według relacji biskupa Euzebiusza z Cezarei, jednego z najważniejszych historyków wczesnego chrześcijaństwa, oprawcy wybili Apolonii wszystkie zęby, a następnie zagrozili, że spalą ją żywcem, jeśli nie wyrzeknie się swojej wiary. Należy przy tym pamiętać, że utrata zębów w takich okolicznościach wiązała się nie tylko z ogromnym bólem, ale oznaczała trwałe okaleczenie, utrudniające jedzenie, mówienie i normalne funkcjonowanie.

W symboliczny sposób zęby stały się więc obiektem i zarazem narzędziem tortur, a jednocześnie elementem, który na zawsze związał postać Apolonii z cierpieniem jamy ustnej. Według przekazów święta sama rzuciła się w ogień, wybierając śmierć zamiast wyrzeczenia się wiary. Zginęła jako męczennica, a jej historia szybko zyskała rozgłos w świecie chrześcijańskim.

Narodziny patronki bólu zębów

Choć Apolonia nie przeszła formalnego procesu kanonizacyjnego, już we wczesnym średniowieczu była wzywana jako orędowniczka w chorobach zębów i innych dolegliwościach jamy ustnej. W czasach, gdy próchnica była powszechna, dieta coraz bogatsza w cukry, a leczenie praktycznie niedostępne, ból zęba urastał do rangi cierpienia niemal mistycznego. Wierzono, że modlitwa do św. Apolonii może przynieść ulgę w bólu, a nawet cudowne uzdrowienie. Jej kult szczególnie rozwinął się w Europie Zachodniej, gdzie pojawiały się liczne kaplice, obrazy i figurki przedstawiające świętą z charakterystycznym atrybutem.

W sztuce św. Apolonia niemal zawsze ukazywana jest z obcęgami trzymającymi ząb lub z wieńcem męczeńskim. Ten motyw stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli w ikonografii chrześcijańskiej związanej z medycyną. Z perspektywy historii stomatologii jest to wyjątkowy przypadek, w którym konkretny element anatomiczny – ząb – stał się znakiem rozpoznawczym świętej. Dzięki temu Apolonia do dziś pozostaje jedną z niewielu postaci religijnych bezpośrednio i jednoznacznie kojarzonych ze zdrowiem jamy ustnej.

Święta Apolonia a dawni „dentyści”

W średniowieczu i epoce nowożytnej cyrulicy, balwierze i wędrowni „dentyści” często umieszczali w swoich warsztatach wizerunki św. Apolonii. Była ona nie tylko patronką pacjentów, ale także – pośrednio – osób zajmujących się leczeniem zębów, choć sam zawód dentysty w dzisiejszym rozumieniu jeszcze nie istniał. W poświęconym Apolonii dniu – 9 lutego – organizowano modlitwy w intencji chorych, a niekiedy także zabiegi ekstrakcji zębów, wierząc, że wstawiennictwo świętej złagodzi cierpienie oraz zmniejszy ryzyko powikłań.

Źródła: https://www.newadvent.org/

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/

Fot. Sassoferrato – praca własna, domena publiczna, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=27264079