Nie tylko jama ustna. Co dentysta może zauważyć na skórze twarzy, uszach i wargach?

Podczas wizyty stomatologicznej uwaga lekarza koncentruje się przede wszystkim na jamie ustnej, ale pole obserwacji jest znacznie szersze. Na twarzy, uszach, wargach oraz w okolicy skroni i linii włosów mogą również występować zmiany wymagające dalszej diagnostyki. Rolą dentysty nie jest zastępowanie dermatologa, ale dostrzeżenie zmian, które mogą wymagać dalszej oceny, zanim pacjent sam zwróci na nie uwagę.

Podczas kolejnych wizyt tego samego pacjenta lekarz dentysta ogląda jego twarz i głowę z niewielkiej odległości, zwykle w dobrym oświetleniu. To daje możliwość dostrzeżenia zmian, które bywają trudne do samodzielnej obserwacji. Autorzy przeglądu opublikowanego w „British Dental Journal” zwracają uwagę, że podczas badania pacjenta dentysta może dostrzec zmiany skórne, których pacjent wcześniej nie zauważył, szczególnie w obrębie głowy i szyi.

Twarz, uszy i okolica włosów – miejsca łatwe do przeoczenia

Szczególnej uwagi wymagają obszary przewlekle eksponowane na promieniowanie ultrafioletowe. Dotyczy to między innymi uszu, twarzy, okolicy skroniowej i skóry przy linii włosów. Małżowiny uszne, zwłaszcza ich górna część, są narażone na działanie słońca, a skóra za uszami jest dla pacjenta praktycznie niewidoczna. Podobnie jest ze skórą na granicy twarzy i owłosionej skóry głowy. Zmiana może rozwijać się stopniowo, a pacjent nie musi jej zauważyć. Dla lekarza, który widuje tę samą osobę regularnie, dodatkową wartością może być możliwość porównania wyglądu danego obszaru w czasie.

Nie każda zmiana w tych miejscach oznacza chorobę nowotworową. Wśród zmian skórnych występują zarówno zmiany łagodne, jak i przednowotworowe oraz nowotworowe. Dlatego najważniejsza jest nie próba postawienia rozpoznania podczas wizyty stomatologicznej, ale wychwycenie cech, które uzasadniają dalszą ocenę.

Rak podstawnokomórkowy – na co warto zwrócić uwagę?

Rak podstawnokomórkowy (ang. basal cell carcinoma, BCC) jest najczęstszym nowotworem skóry. Zwykle rozwija się powoli i rzadko daje przerzuty, ale nieleczony może powodować znaczne miejscowe uszkodzenie tkanek. Najczęściej występuje w obrębie skóry eksponowanej na słońce, zwłaszcza głowy i szyi. W typowej postaci BCC może mieć postać perłowej lub błyszczącej grudki, czasem z widocznymi drobnymi naczyniami. Z czasem może pojawić się owrzodzenie lub strup.

Dla lekarza dentysty szczególnie istotna powinna być zmiana, która wygląda jak niewielka rana, ale nie goi się lub nawraca w tym samym miejscu. Obraz kliniczny nie zawsze jest jednak typowy. Rak podstawnokomórkowy może mieć również postać powierzchowną, naciekającą, bliznowaciejącą czy barwnikową. Sam wygląd zmiany nie pozwala więc w każdym przypadku na pewne rozpoznanie.

Rak płaskonabłonkowy – zwróć uwagę na stwardnienie, łuszczenie i owrzodzenie

Rak płaskonabłonkowy skóry (ang. squamous cell carcinoma, SCC) może mieć bardziej zróżnicowany wygląd niż BCC. Podejrzane mogą być między innymi stwardniałe, łuszczące się lub zrogowaciałe zmiany, guzki oraz owrzodzenia, które nie goją się prawidłowo. Bolesność lub stwardnienie u podstawy zmiany również mogą być sygnałem wymagającym dalszej diagnostyki.

W przypadku SCC znaczenie ma także przewlekła ekspozycja na promieniowanie UV. Z tego powodu podczas oceny skóry twarzy i szyi warto zwracać uwagę na obszary, które przez lata pozostawały wystawione na działanie słońca.

Dolna warga to miejsce zasługujące na szczególną uwagę

Dla zespołu stomatologicznego szczególne znaczenie ma czerwień dolnej wargi. To obszar bezpośrednio widoczny podczas badania, a jednocześnie narażony na przewlekłe działanie promieniowania UV.

Jednym z problemów, które warto znać, jest aktyniczne zapalenie warg (cheilitis actinica). Może ono objawiać się suchością, złuszczaniem, ścieńczeniem czerwieni wargowej, zatarciem jej granicy oraz pęknięciami i nadżerkami. Zmiany dotyczą najczęściej dolnej wargi. Aktyniczne zapalenie warg jest związane z przewlekłym uszkodzeniem wywołanym promieniowaniem UV i może wiązać się z dysplazją nabłonka oraz zwiększonym ryzykiem raka płaskonabłonkowego.

Obraz kliniczny aktynicznego zapalenia warg i raka płaskonabłonkowego może się częściowo nakładać. Dlatego utrzymująca się lub niepokojąca zmiana wymaga oceny lekarskiej, a w przypadkach wątpliwych ostateczne rozpoznanie opiera się na badaniu histopatologicznym.

Nie należy pomijać przebarwień

Podczas badania głowy i szyi można również zauważyć zmianę barwnikową, która wcześniej nie była dla pacjenta problemem. W takiej sytuacji przydatne są podstawowe cechy stosowane w ocenie podejrzanych zmian barwnikowych, znane jako reguła ABCDE (od angielskich słów: asymmetry, border, color, diameter, evolution) – asymetria, nieregularne brzegi, niejednolity kolor, średnica oraz ewolucja, czyli zmiana wyglądu w czasie.

Trzeba jednak pamiętać, że ABCDE jest narzędziem pomocniczym w ocenie zmian barwnikowych, przede wszystkim pod kątem czerniaka. Nie można stosować tej reguły jako uniwersalnego testu wszystkich nowotworów skóry. Rak podstawnokomórkowy i rak płaskonabłonkowy często nie mają wyglądu odpowiadającego kryteriom ABCDE.

Najważniejsza jest zmiana, a nie jej nazwa

W praktyce stomatologicznej nie jest konieczne rozpoznanie rodzaju zmiany rozwijającej się na skórze. Ważniejsza jest umiejętność opisania tego, co widać: gdzie znajduje się zmiana, jakiej jest wielkości, jaki ma kolor i powierzchnię oraz czy występują łuszczenie, strup, owrzodzenie, krwawienie, stwardnienie lub ból.

Należy także zapytać pacjenta, od kiedy zmiana występuje i czy zmieniła wygląd lub wielkość. Informacja o przewlekłej ekspozycji na słońce, wcześniejszych nowotworach skóry czy immunosupresji może dodatkowo pomóc w ocenie ryzyka.

Jeśli zmiana budzi niepokój, właściwym działaniem jest poinformowanie pacjenta o konieczności dalszej oceny i zalecenie konsultacji lekarskiej. W dokumentacji warto odnotować lokalizację, wygląd i rozmiar zmiany, a jeśli jest to możliwe i zgodne z zasadami obowiązującymi w danej praktyce – także wykonać fotografię.

Dentysta nie musi być dermatologiem

Znajomość podstawowych cech zmian skórnych nie oznacza rozszerzania kompetencji zawodowych stomatologa na dermatologię. Chodzi o wykorzystanie sytuacji, w której lekarz dentysta lub higienistka może zauważyć coś, czego pacjent sam nie dostrzegł. Twarz, uszy, okolica skroniowa, linia włosów i wargi to część obszaru, który zespół stomatologiczny obserwuje podczas codziennej pracy.

Źródła: https://www.nature.com/

https://www.rdhmag.com/

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/

Lekarz dentysta ma doskonałe warunki do dokładnego zbadania pacjenta pod kątem zmian nowotworowych. Nie należy ograniczać się jednak do kontroli jamy ustnej pacjenta, o czym w kontekście lekarzy dentystów mówi się najczęściej. – Większość nowotworów skóry znajduje się na głowie i szyi. Mało który dermatolog może tak dobrze przyjrzeć się twarzy spokojnego pacjenta, w doskonałym świetle. Takie warunki mają tylko stomatolodzy – mówi w rozmowie z Dentonetem dr n. med. Bartłomiej Kwiek, dermatolog. Ekspert wskazuje też pierwsze oznaki zmian nowotworowych na skórze, które muszą skłonić lekarza dentystę do skierowania pacjenta na dalszą diagnostykę.