Jak powinna wyglądać opieka stomatologiczna nad seniorami? Są nowe wytyczne

Faculty of Dental Surgery przy Royal College of Surgeons of England opublikowała nowe wytyczne dotyczące opieki nad zdrowiem jamy ustnej osób starszych. Dokument obejmuje cały proces leczenia – od oceny ryzyka i profilaktyki, przez planowanie oraz prowadzenie terapii, po opiekę u kresu życia. Jednym z jego najważniejszych założeń jest odejście od postrzegania wieku jako głównego kryterium decyzji klinicznych na rzecz oceny sprawności, chorób współistniejących, zależności od opiekunów i indywidualnych celów pacjenta.

Dokument „Clinical guidelines to support oral healthcare for older adults” został opublikowany we wrześniu 2026 r. przez Faculty of Dental Surgery (FDS) działającą przy Royal College of Surgeons of England, we współpracy z Office of the Chief Dental Officer for England oraz panelem ekspertów. Dokument ma wspierać podejmowanie decyzji klinicznych dotyczących starszych pacjentów w podstawowej i środowiskowej opiece stomatologicznej.

W skład panelu ekspertów weszli m.in. dentyści ogólni, specjaliści gerostomatologii, zdrowia publicznego i opieki środowiskowej. W proces konsultacji zaangażowano także organizacje reprezentujące higienistki i terapeutów stomatologicznych, pielęgniarki dentystyczne oraz środowisko geriatryczne, a także przedstawicieli pacjentów i opiekunów.

Autorzy wskazują, że potrzeba opracowania praktycznych wytycznych wynika przede wszystkim ze zmieniającego się profilu starszych pacjentów. Wraz z wiekiem rośnie częstość występowania wielochorobowości, zaburzeń poznawczych i niepełnosprawności, co może utrudniać samodzielne utrzymywanie higieny jamy ustnej oraz zwiększać ryzyko próchnicy, chorób przyzębia, utraty zębów czy problemów z protezami. Jednocześnie coraz więcej osób zachowuje własne uzębienie do późnego wieku, choć często jest ono rozlegle leczone zachowawczo lub protetycznie.

– Cel jest prosty: pomóc zespołom stomatologicznym wcześniej identyfikować ryzyko, planować opiekę zanim problemy staną się poważne oraz dostosowywać leczenie do potrzeb i sytuacji każdej starszej osoby – powiedziała cytowana w przedmowie dr Charlotte Eckhard, ortodontka, członek Royal College of Surgeons of England.

Nie metryka, lecz sprawność pacjenta

Jedną z ważniejszych idei dokumentu jest odejście od traktowania wieku jako podstawy do podejmowania decyzji terapeutycznych. Autorzy wyróżniają trzy szerokie grupy funkcjonalne: osoby samodzielne, osoby w tzw. zespole kruchości (frailty) oraz pacjentów zależnych funkcjonalnie, wymagających stałej pomocy. Frailty oznacza stan zmniejszonych rezerw organizmu i zwiększonej podatności na niekorzystne skutki zmian zdrowotnych.

W praktyce oznacza to konieczność znacznie szerszej oceny pacjenta. Podczas kompleksowego badania należy uwzględnić nie tylko stan jamy ustnej, ale również choroby współistniejące, przyjmowane leki, funkcje poznawcze i sprawność fizyczną, ryzyko upadków, problemy z połykaniem, zmiany masy ciała i diety, warunki społeczne, poziom samodzielności oraz dostęp do opieki. Przyjmowanie wielu leków jest szczególnie istotne ze względu m.in. na ryzyko kserostomii, krwawienia, infekcji czy osteonekrozy związanej z lekami.

Wytyczne przypominają także, że ocena zdolności pacjenta do wyrażenia zgody powinna być ponawiana podczas każdej wizyty, ponieważ u części starszych osób może ona ulegać zmianom. W przypadku zaburzeń komunikacji ból nie zawsze będzie zgłaszany w sposób typowy – może przejawiać się m.in. pobudzeniem, niechęcią do pielęgnacji jamy ustnej czy zmianą zachowania.

Profilaktyka ma wyprzedzać kryzys

Jednym z głównych przesłań nowych wytycznych jest przejście od leczenia problemów pojawiających się w sytuacji kryzysowej do dynamicznej profilaktyki. Autorzy zalecają identyfikowanie czynników ryzyka i podejmowanie działań zanim pogorszenie stanu ogólnego, rozwój zespołu kruchości lub zaburzenia poznawcze ograniczą możliwości leczenia.

Szczególną uwagę należy zwrócić na pacjentów z wysokim ryzykiem próchnicy i chorób przyzębia. W zależności od potrzeb mogą oni wymagać m.in. preparatów wysokofluorowych, lakierowania fluorem, strategii remineralizacyjnych, odpowiedniej kontroli diety, opieki nad suchością jamy ustnej czy wsparcia w codziennym oczyszczaniu przestrzeni międzyzębowych.

Każdy starszy pacjent powinien otrzymać spersonalizowany plan profilaktyczny, uwzględniający jego stan zdrowia, poziom zależności, preferencje oraz codzienną rutynę. Autorzy podkreślają, że niewielkie, możliwe do utrzymania zmiany mogą być skuteczniejsze niż wprowadzanie całkowicie nowego schematu higieny. W sytuacji utraty samodzielności ważną rolę mogą przejąć rodzina i opiekunowie, którzy powinni zostać odpowiednio przeszkoleni.

– Chociaż ludzie zachowują własne zęby dłużej, często są one rozlegle odbudowane i wymagają skutecznej opieki, aby je utrzymać – dodał dr Jason Wong, Chief Dental Officer for England.

Mniej znaczy czasem więcej. Pragmatyczne planowanie leczenia

Wytyczne wyraźnie podkreślają znaczenie pragmatycznego planowania leczenia. W przypadku pacjentów z zespołem kruchości, wielochorobowością lub znaczną zależnością funkcjonalną standardowe, rozbudowane postępowanie nie zawsze będzie najlepszym rozwiązaniem. Lekarz dentysta powinien ocenić inwazyjność proponowanej terapii w odniesieniu do rokowania, przewidywanej długości życia, możliwości tolerowania leczenia oraz jego wpływu na komfort i jakość życia.

Preferowane powinny być – jeśli to możliwe – metody minimalnie inwazyjne. W niektórych sytuacjach bardziej racjonalna może być stabilizacja stanu, obserwacja lub leczenie skoncentrowane na komforcie niż rozległa interwencja chirurgiczna czy protetyczna. Jako przykład autorzy podają bezobjawowe pozostawione korzenie u pacjenta z licznymi chorobami współistniejącymi i dużymi trudnościami z opuszczaniem domu – w takim przypadku monitorowanie może być korzystniejsze niż kierowanie chorego na ekstrakcję w warunkach szpitalnych.

Integralną częścią tego podejścia jest wspólne podejmowanie decyzji. Nawet w przypadku ograniczonej sprawności poznawczej pacjent powinien być angażowany w proces decyzyjny na tyle, na ile jest to możliwe. Należy uwzględniać jego aktualne i wcześniej wyrażane preferencje, a w razie potrzeby także informacje od rodziny, opiekunów czy innych członków zespołu terapeutycznego.

Dostępny gabinet, skoordynowana opieka

Nowe wytyczne zakładają, że większość starszych osób powinna być leczona w ramach podstawowej opieki stomatologicznej, co pozwala zachować ciągłość opieki i pracować w znanym pacjentowi środowisku. Jednocześnie gabinety powinny być przygotowane na potrzeby osób z ograniczoną mobilnością, zaburzeniami poznawczymi czy problemami sensorycznymi. Wśród rekomendowanych dostosowań znalazły się m.in. dłuższe wizyty, elastyczne godziny przyjęć, odpowiednie wyposażenie, bezstopniowy dostęp, czytelne oznakowanie, właściwe oświetlenie oraz przyjazna przestrzeń dla osób z demencją.

Istotne miejsce w dokumencie zajmuje również opieka domowa i telestomatologia. Konsultacje zdalne mogą wspierać planowanie leczenia i opiekę po zabiegach, szczególnie u pacjentów mających trudności z dotarciem do gabinetu. Jednocześnie autorzy zaznaczają, że rozwiązania cyfrowe nie będą odpowiednie dla wszystkich osób starszych.

Jeżeli konieczne jest zaangażowanie specjalisty lub świadczeń środowiskowych czy szpitalnych, rekomendowanym modelem jest skoordynowana opieka pomiędzy gabinetem ogólnostomatologicznym, usługami środowiskowymi i opieką szpitalną. Współpraca powinna opierać się na wymianie informacji, wspólnym planowaniu i podejmowaniu decyzji z uwzględnieniem potrzeb pacjenta. Po zakończeniu leczenia specjalistycznego pacjent powinien, jeśli to możliwe, wrócić do regularnej opieki w gabinecie ogólnostomatologicznym.

Wytyczne wskazują także, że odstępy między wizytami kontrolnymi nie powinny być automatycznie ustalane na podstawie wieku. Powinny wynikać z kompleksowej oceny ryzyka klinicznego, stanu ogólnego, sytuacji społecznej i preferencji pacjenta. Jednocześnie ze względu na zwiększone ryzyko chorób jamy ustnej u osób starszych często uzasadnione będą krótsze interwały.

Wytyczne obejmują także opiekę u kresu życia

Dokument nie kończy się na leczeniu pacjenta funkcjonalnie niezależnego. Osobny rozdział poświęcono opiece stomatologicznej u kresu życia, w której priorytetem nie jest już maksymalizacja zakresu leczenia, lecz komfort, godność i jakość życia.

W takich sytuacjach należy przede wszystkim kontrolować ból i infekcje, ograniczać dolegliwości związane z kserostomią, pleśniawkami czy protezami oraz utrzymywać możliwie dobry stan higieny jamy ustnej. W ostatnich dniach życia szczególnego znaczenia nabierają nawilżanie jamy ustnej i warg, delikatne oczyszczanie oraz zapewnienie komfortu.

Praktyczne wskazówki dla lekarzy dentystów

Nowe wytyczne nie proponują jednego schematu leczenia dla wszystkich seniorów. Ich najważniejszym przesłaniem jest indywidualizacja opieki – uwzględnienie nie tylko stanu uzębienia, ale również sprawności, chorób współistniejących, leków, możliwości samoopieki, wsparcia ze strony opiekunów oraz celów samego pacjenta.

Dokument został opracowany na podstawie istniejących wytycznych i standardów klinicznych, dostępnych dowodów naukowych, opinii ekspertów, raportów rządowych i regulacyjnych oraz uwag interesariuszy. Autorzy zaznaczają jednocześnie, że baza dowodowa dotycząca części interwencji stomatologicznych u osób starszych jest ograniczona, dlatego nie było możliwe formalne określenie siły poszczególnych rekomendacji. Proces rozpoczął się w październiku 2025 r. i obejmował przegląd literatury, konsultacje oraz kolejne etapy opracowywania dokumentu.

W praktyce wytyczne można więc odczytać jako zachętę do wcześniejszego działania: zapobiegania zamiast leczenia kryzysowego, zachowania funkcji zamiast automatycznego dążenia do maksymalnej rekonstrukcji oraz dostosowania intensywności terapii do rzeczywistych możliwości i potrzeb pacjenta.

Źródło: https://www.rcseng.ac.uk

Szybkie starzenie się społeczeństwa stawia przed stomatologią zupełnie nowe wyzwania. Pacjenci geriatryczni często zmagają się z wielochorobowością oraz zaburzeniami funkcji poznawczych, co wymaga od zespołu stomatologicznego szczególnego podejścia, elastyczności oraz poświęcenia większej ilości czasu podczas wizyty. – Pacjent senioralny korzysta z takiego samego, skromnego koszyka świadczeń gwarantowanych jak każdy dorosły. Wymaga jednak od nas specjalnej atencji, dostosowania czasu i pory wizyt do jego stanu ogólnego oraz cierpliwej komunikacji. Istnieje ogromna potrzeba zaproponowania seniorom szerszego, lepiej finansowanego zakresu świadczeń – na podobnej zasadzie, jak ma to miejsce w przypadku dzieci – wskazuje prof. Agnieszka Mielczarek, dziekan Wydziału Lekarsko-Stomatologicznego WUM, kierownik Zakładu Stomatologii Zachowawczej warszawskiej uczelni, konsultant krajowa ds. stomatologii zachowawczej z endodoncją, wiceprezes Polskiego Towarzystwa Stomatologii Geriatrycznej.