Dieta prehistorycznych mieszkańców Polski i jej wpływ na jamę ustną

Życie ludów zasiedlających obszar dzisiejszej Polski przed kilkoma tysiącami lat było diametralnie różne od współczesnego. Podstawą przetrwania była uprawa roślin i hodowla zwierząt, a codzienność wyznaczały rytmy natury. Archeolodzy z Uniwersytetu Gdańskiego, prowadzący badania na terenie Kujaw, zdołali odtworzyć dietę dawnych społeczności, analizując szczątki roślinne, kości zwierzęce oraz ludzkie.

Badacze z zespołu dr. Łukasza Pospiesznego potwierdzili, że zmiany w sposobie odżywiania pozostawiły trwałe ślady nie tylko w kośćcu, ale także w zębach. Dzięki temu możliwe jest dziś odtworzenie codziennego życia ludzi sprzed tysięcy lat – również z perspektywy zdrowia jamy ustnej.

Neolit – początek rolnictwa i pierwsze problemy z zębami

W okresie neolitu (około 4100-2800 r. p.n.e.) pierwsi rolnicy osiadli na terenie dzisiejszych Kujaw zajmowali się uprawą pszenicy i jęczmienia oraz hodowlą bydła i owiec. Analizy izotopowe węgla i azotu wykazały, że 60-70% ich diety stanowiły rośliny, a białko zwierzęce odgrywało mniejszą rolę.

Taki sposób odżywiania oznaczał dietę bogatą w skrobię, która długo zalegała w jamie ustnej i sprzyjała rozwojowi bakterii odpowiedzialnych za próchnicę. Szczątki archeobotaniczne wskazują na intensywne użytkowanie i nawożenie pól, co zwiększało plony, ale ograniczało różnorodność pożywienia. Zęby przedstawicieli tych społeczności były mocne, ale pojawiały się pierwsze ubytki próchnicowe, będące skutkiem wysokiego spożycia węglowodanów.

Kultura ceramiki sznurowej – pasterze i nierówności w diecie

Kolejna fala osadników, związana z kulturą ceramiki sznurowej (około 2800-2300 r. p.n.e.), prowadziła mniej osiadły tryb życia, oparty przede wszystkim na pasterstwie. Zwierzęta wypasano głównie w lasach i dolinach rzecznych. Badania izotopowe ujawniają jednak znaczne różnice w diecie między poszczególnymi osobami.

Niektórzy spożywali wyraźnie mniej białka zwierzęcego, co może świadczyć o nierównościach społecznych lub zróżnicowanym dostępie do zasobów żywnościowych. Choć dieta nadal obfitowała w węglowodany pochodzące ze zbóż, niedobór białka wpływał na kondycję kości szczęk i zdrowie dziąseł. Analizy uzębienia pokazują, że osoby o uboższej diecie częściej zmagały się z próchnicą i innymi zmianami chorobowymi.

Epoka brązu – proso zwyczajne i nowe wyzwania dla jamy ustnej

W epoce brązu (około 2300-1230 r. p.n.e.) do diety wprowadzono proso zwyczajne (Panicum miliaceum), które było łatwe w uprawie i stanowiło bogate źródło węglowodanów. Analizy izotopowe wskazują, że ich udział w jadłospisie mógł sięgać nawet 75%, przy jednoczesnym zróżnicowaniu spożycia białka zwierzęcego między poszczególnymi grupami społecznymi.

Osoby mające większy dostęp do mięsa i nabiału cechowały się lepszym rozwojem kości szczęk oraz zdrowszymi dziąsłami. Z kolei dieta oparta głównie na zbożach wiązała się częściej z ubytkami próchnicowymi i erozją szkliwa. Wyniki te potwierdzają istnienie różnic społecznych w sposobie odżywiania, które znajdowały odzwierciedlenie w stanie zdrowia jamy ustnej i mogą być uznane za jedną z najwcześniejszych form nierówności zdrowotnych.

Co zęby mówią o dawnych mieszkańcach Polski?

Zachowane zęby prehistorycznych mieszkańców dzisiejszej Polski są prawdziwą kroniką ich codziennego życia. Wskazują, że dieta bogata w węglowodany sprzyjała rozwojowi próchnicy, natomiast niedobory białka wpływały na rozwój kości szczęk i kondycję dziąseł. Różnice obserwowane w obrębie tych samych społeczności dowodzą, że już wówczas istniały nierówności w dostępie do żywności, które przekładały się na stan zdrowia jamy ustnej.

Dzięki nowoczesnym metodom, takim jak analizy izotopowe i badania szczątków roślinnych, możliwe jest dziś precyzyjne odtworzenie dawnych diet – a nawet ustalenie, kto spożywał więcej mięsa, a kto opierał się głównie na zbożach – oraz zrozumienie, jak dieta wpływała na organizm człowieka.

Artykuł „Isotopic insights into long-term socio-economic transformations in prehistoric Kuyavia, Poland” został opublikowany 25 lutego 2026 r. w czasopiśmie „Royal Society Open Science”.

Źródło: https://royalsocietypublishing.org/

https://archaeologymag.com/