AI w stomatologii a zasady etyki. Wytyczne dla badań i praktyki klinicznej

Międzynarodowe organizacje naukowe – International Association for Dental, Oral and Craniofacial Research (IADR) oraz American Association for Dental, Oral, and Craniofacial Research (AADOCR) – opublikowały szczegółowe wytyczne dotyczące etycznego wykorzystania sztucznej inteligencji w stomatologicznych badaniach naukowych oraz praktyce klinicznej. Dokument powstał w odpowiedzi na gwałtowny rozwój technologii AI w stomatologii oraz rosnącą potrzebę uregulowania jej zastosowania.

Sztuczna inteligencja na dobre wkroczyła do stomatologii, zmieniając sposób prowadzenia badań i leczenia pacjentów. Znajduje zastosowanie m.in. w analizie obrazów diagnostycznych, wczesnym wykrywaniu chorób, modelowaniu wyników leczenia czy planowaniu spersonalizowanej opieki. Coraz częściej wspiera również proces tworzenia i recenzowania publikacji naukowych. Tak szerokie wykorzystanie AI rodzi jednak pytania o bezpieczeństwo, odpowiedzialność i standardy etyczne. W odpowiedzi na te wyzwania IADR i AADOCR opracowały kompleksowy dokument, który wyznacza kierunki odpowiedzialnego wdrażania AI w obszarze zdrowia jamy ustnej.

Fundamenty etyczne: przejrzystość, odpowiedzialność i nadrzędna rola człowieka

Zgodnie z wytycznymi, rozwój i wykorzystanie AI powinny opierać się na podstawowych zasadach etycznych: przejrzystości, rzetelności, odpowiedzialności, sprawiedliwości oraz ochrony prywatności. Systemy AI muszą być projektowane w sposób umożliwiający ich zrozumienie i interpretację przez lekarzy, badaczy oraz pacjentów.

Podkreślono jednoznacznie, że sztuczna inteligencja ma wspierać, a nie zastępować osąd kliniczny. – Ostateczna odpowiedzialność za decyzje terapeutyczne zawsze spoczywa na człowieku. Technologie AI powinny służyć poprawie jakości opieki zdrowotnej, przy jednoczesnym poszanowaniu godności i praw pacjenta – czytamy

Prawa pacjenta i świadoma zgoda w erze AI

Jednym z kluczowych obszarów wytycznych jest ochrona praw pacjentów oraz uczestników badań. Organizacje podkreśliły konieczność zapewnienia pełnej autonomii pacjenta poprzez świadomą zgodę, która jasno uwzględnia rolę AI, jej korzyści oraz ograniczenia.

Istotne jest także informowanie pacjentów o ewentualnym wtórnym wykorzystaniu ich danych – zwłaszcza gdy pierwotna zgoda nie obejmowała zastosowań związanych z AI. W wytycznych położono nacisk na przejrzystą komunikację oraz dostosowanie jej do różnych grup odbiorców.

Równocześnie wskazano na konieczność wdrażania rygorystycznych mechanizmów ochrony danych, zgodnych z obowiązującymi regulacjami prawnymi. – Szczególną uwagę należy poświęcić grupom wrażliwym i niedostatecznie reprezentowanym, dbając o sprawiedliwy dostęp do korzyści płynących z nowych technologii – podkreślono.

AI jako narzędzie badawcze – potencjał i ryzyka

Sztuczna inteligencja jest postrzegana jako zaawansowane narzędzie analizy danych, które powinno podlegać tym samym rygorom naukowym co inne metody badawcze. Jednocześnie jej specyfika – skala działania, częściowa autonomiczność oraz często ograniczona przejrzystość – generuje nowe wyzwania etyczne.

W wytycznych zwrócono uwagę na konieczność:

• stosowania uznanych standardów raportowania badań z wykorzystaniem AI,
• wyraźnego odróżniania danych generowanych przez AI od danych rzeczywistych,
• zapewnienia wysokiej jakości, wiarygodności i bezpieczeństwa zbiorów danych,
• przeciwdziałania uprzedzeniom algorytmicznym poprzez wykorzystanie różnorodnych i reprezentatywnych danych.

– Kluczowe pozostaje zachowanie nadzoru człowieka nad wynikami analiz oraz jasne określenie odpowiedzialności za ich wykorzystanie – stwierdzili autorzy.

Nadzór, regulacje i ciągłe monitorowanie technologii

W dokumencie zwrócono również uwagę konieczność tworzenia kompleksowych ram zarządzania AI na poziomie instytucjonalnym i państwowym. Obejmują one m.in. zasady pozyskiwania danych, ochrony prywatności oraz etycznego ich wykorzystania. – Ważnym elementem jest również ciągłe monitorowanie działania systemów AI po ich wdrożeniu – w tym ocena ich skuteczności, bezpieczeństwa oraz potencjalnych odchyleń w działaniu – podkreślono.

Jednocześnie, autorzy wyraźnie zaznaczyli potrzebę edukacji lekarzy i badaczy, tak aby byli przygotowani do świadomego, odpowiedzialnego korzystania z AI.

Sztuczna inteligencja w publikacjach naukowych

Osobny rozdział poświęcono wykorzystaniu AI w procesie publikacyjnym. Autorzy, redaktorzy i recenzenci powinni zachować pełną transparentność w zakresie użycia narzędzi AI. – Każda treść wygenerowana przy wsparciu AI musi być zweryfikowana przez człowieka pod kątem rzetelności i oryginalności. Narzędzia AI nie spełniają kryteriów autorstwa i nie mogą być wskazywane jako autorzy publikacji – napisano.

Podkreślono również konieczność dbałości o poprawność cytowań, ochronę poufnych danych oraz przestrzeganie zasad etyki wydawniczej.

Wytyczne IADR i AADOCR stanowią kompleksową odpowiedź na wyzwania związane z dynamicznym rozwojem sztucznej inteligencji w stomatologii. W dokumencie jasno wskazano, że przyszłość tej technologii musi opierać się na odpowiedzialności, przejrzystości i poszanowaniu praw pacjenta. Tylko takie podejście pozwoli w pełni wykorzystać potencjał AI, jednocześnie budując zaufanie społeczne i utrzymując najwyższe standardy naukowe oraz kliniczne.

Źródło: https://www.iadr.org

Korzystając z narzędzi opartych na sztucznej inteligencji w codziennej praktyce klinicznej nie można zapominać o związanych z tym wyzwaniach etycznych i aspektach prawnych. – Przede wszystkim należy mieć na uwadze to, żeby algorytmy, z których korzystamy, były w odpowiedni sposób zweryfikowane i przetestowane na niezależnych zbiorach danych – innych niż te, na których były uczone – mówi dr hab. n. med. Piotr Regulski, prodziekan Wydziału Lekarsko-Stomatologicznego WUM, pracownik Zakładu Radiologii Stomatologicznej i Szczękowo-Twarzowej oraz kierownik Pracowni Obrazowania Cyfrowego i Wirtualnej Rzeczywistości WUM, autor ponad 50 artykułów naukowych i wystąpień zjazdowych, który w swojej pracy naukowo-badawczej zajmuje się m.in. algorytmami sztucznej inteligencji i metodami przetwarzania obrazów medycznych.