Pacjent z aftami w gabinecie. Jak pomóc mu zadbać o higienę jamy ustnej?

Afty należą do najczęstszych zmian pojawiających się na błonie śluzowej jamy ustnej. Choć zwykle nie wymagają specjalistycznego leczenia i ustępują samoistnie, mogą powodować znaczny ból i utrudniać zarówno codzienną higienę, jak i przeprowadzenie zabiegów w gabinecie. Jak higienistka stomatologiczna może pomóc pacjentowi z aftami?

Pacjent z bolesną zmianą na błonie śluzowej często przychodzi do gabinetu z konkretnym problemem: „Nie mogę myć zębów, bo wszystko mnie boli”. W takiej sytuacji nawet proste zalecenie dotyczące higieny może wymagać indywidualnego podejścia. Szczoteczka, pasta, nić dentystyczna czy płyn do płukania jamy ustnej, które na co dzień nie sprawiają żadnego problemu, podczas aktywnego owrzodzenia mogą dodatkowo drażnić błonę śluzową.

Rolą zespołu stomatologicznego jest więc nie tylko zadbanie o komfort pacjenta podczas wizyty, ale także podpowiedzenie mu, jak utrzymać prawidłową higienę do czasu wygojenia zmiany. Warto przy tym pamiętać, że afta nie zawsze jest po prostu „niewielką ranką w jamie ustnej”. Jej częste nawroty, nietypowy wygląd lub przedłużające się gojenie mogą wymagać konsultacji lekarskiej.

Afta – jak wygląda i dlaczego powstaje?

Afta to jedna z najczęściej występujących zmian owrzodzeniowych błony śluzowej jamy ustnej. Typowa zmiana jest niewielka, okrągła lub owalna, ma białawe, żółtawe albo szarawe dno i otoczona jest charakterystycznym zaczerwienieniem. Najczęściej pojawia się na ruchomej błonie śluzowej – po wewnętrznej stronie warg i policzków, na dnie jamy ustnej lub na języku.

Afty mogą występować pojedynczo albo w grupach. Najczęstsze są tzw. afty małe, które zazwyczaj goją się w ciągu 1-2 tygodni i nie pozostawiają blizn. Rzadziej pojawiają się większe owrzodzenia, które mogą utrzymywać się znacznie dłużej i pozostawiać blizny oraz liczne drobne zmiany przypominające opryszczkę.

Przyczyna powstawania aft nie jest jednoznaczna. Znaczenie mogą mieć m.in. urazy mechaniczne, stres i niedobór snu, zmiany hormonalne, niektóre leki, a także niedobory żelaza, witaminy B12 czy kwasu foliowego. U części pacjentów znaczenie mają również określone produkty spożywcze. Nawracające afty mogą towarzyszyć niektórym chorobom ogólnoustrojowym, m.in. celiakii, chorobie Leśniowskiego-Crohna czy chorobie Behçeta.

Afty a higiena jamy ustnej i leczenie stomatologiczne

Bolesna afta może sprawić, że pacjent zaczyna unikać szczotkowania zębów. Dotknięcie zmiany włosiem szczoteczki bywa nieprzyjemne, dlatego niektórzy ograniczają higienę do minimum albo całkowicie rezygnują ze szczotkowania w bolesnym miejscu. Nie jest to jednak dobre rozwiązanie. Nagromadzenie płytki nazębnej może dodatkowo pogarszać stan jamy ustnej, a brak odpowiedniego oczyszczania sprzyja utrzymywaniu się miejscowego stanu zapalnego. Dlatego w okresie występowania aft warto przede wszystkim zmodyfikować sposób higieny, a nie z niej rezygnować.

Dyskomfort może być również odczuwalny podczas wizyty w gabinecie. Dotykanie policzka, kontakt narzędzi z błoną śluzową czy stosowanie ssaka mogą przypadkowo podrażnić owrzodzenie. Jeżeli afta znajduje się w miejscu, które będzie bezpośrednio narażone na uraz, a pacjent odczuwa silny ból, w przypadku niektórych procedur można rozważyć przełożenie wizyty do czasu wygojenia zmiany. Nie oznacza to jednak, że każdą wizytę należy odwoływać – decyzja powinna zależeć od rodzaju zabiegu, lokalizacji afty i stanu pacjenta.

Warto też zachować czujność. Nie każda zmiana na błonie śluzowej jest aftą. Jeżeli owrzodzenie jest nietypowe, bardzo duże, wyjątkowo bolesne, często nawraca lub nie goi się w ciągu około 2-3 tygodni, pacjent powinien zostać skierowany na konsultację z lekarzem dentystą lub lekarzem ogólnym. Szczególnej uwagi wymagają również liczne owrzodzenia oraz zmiany, którym towarzyszą inne niepokojące objawy.

Co polecić pacjentowi z aftami?

Higienistka stomatologiczna może pomóc pacjentowi dobrać takie produkty do codziennej higieny, które ograniczą ryzyko dodatkowego podrażnienia. Nie chodzi przy tym o „leczenie afty” przez personel higieniczny, ale o stworzenie warunków, w których pacjent będzie mógł możliwie komfortowo dbać o jamę ustną podczas gojenia.

Warto zwrócić uwagę przede wszystkim na:

• szczoteczkę z miękkim włosiem – powinna umożliwiać dokładne, ale delikatne oczyszczanie zębów i nie powodować dodatkowego urazu,
• pastę do zębów bez SLS, czyli laurylosiarczanu sodu – u części pacjentów składnik ten może nasilać podrażnienie błony śluzowej i dolegliwości związane z aftami,
• odpowiednio dobrane akcesoria międzyzębowe – szczoteczki międzyzębowe, nici lub taśmy powinny być stosowane w sposób, który nie powoduje urazów błony śluzowej,
• preparaty tworzące warstwę ochronną – dostępne są żele i inne środki miejscowe, które tworzą barierę między aftą a pokarmem czy mechanicznym drażnieniem,
• łagodne płukanki – jeśli są dobrze tolerowane przez pacjenta i odpowiednio dobrane do jego sytuacji.

W przypadku preparatów leczniczych należy zachować szczególną ostrożność. Higienistka może wskazać dostępne rozwiązania i zachęcić pacjenta do konsultacji z lekarzem lub farmaceutą, ale nie powinna samodzielnie dobierać terapii farmakologicznej. Dotyczy to szczególnie preparatów zawierających substancje przeciwzapalne, miejscowe leki przeciwbólowe czy kortykosteroidy.

Pacjentowi można również przypomnieć, że podczas zaostrzenia warto unikać produktów, które wyraźnie nasilają ból. Dotyczy to przede wszystkim bardzo kwaśnych, ostrych, słonych, twardych i mocno przyprawionych potraw. Jeśli jedzenie lub picie jest szczególnie nieprzyjemne, pomocne może być wybieranie miękkich, chłodniejszych produktów.

Jakie rady może przekazać higienistka?

Rozmowa o aftach nie musi kończyć się na pytaniu o szczoteczkę i pastę. Jeżeli pacjent regularnie zmaga się z tym problemem, warto zachęcić go do obserwowania, kiedy i w jakich okolicznościach pojawiają się zmiany. Pomocne może być zwrócenie uwagi na stres, niewyspanie, urazy błony śluzowej, nowe produkty higieniczne czy określone pokarmy. Taka obserwacja może ułatwić późniejszą konsultację lekarską i ustalenie potencjalnych czynników wyzwalających.

Higienistka może również zwrócić uwagę na potencjalne źródła miejscowego drażnienia. Jeśli afta pojawia się regularnie w podobnym miejscu, warto sprawdzić, czy nie ma tam ostrego brzegu zęba, niewłaściwie wyprofilowanego wypełnienia, elementu aparatu ortodontycznego albo protezy, która ociera błonę śluzową. Usunięcie takiego czynnika może ograniczyć ryzyko kolejnych urazów.

Podczas rozmowy warto przekazać pacjentowi kilka prostych zasad. Pacjent powinien:

• nie przerywać całkowicie szczotkowania zębów z powodu afty, ale robić to delikatniej,
• unikać drażnienia zmiany palcem, szczoteczką czy innymi przedmiotami,
• pić odpowiednią ilość płynów, nawet jeśli jest to utrudnione,
• unikać bardzo gorących potraw i napojów – jeśli nasilają dolegliwości,
• zadbać o sen i regenerację oraz obserwować, czy nawroty pojawiają się w okresach większego stresu.

Istotna jest również czujność kliniczna. Jeżeli pacjent mówi o bardzo częstych lub wyjątkowo nasilonych nawrotach, zmianach utrzymujących się długo, licznych owrzodzeniach albo objawach występujących również poza jamą ustną, warto zasugerować konsultację lekarską. W przypadku nawracających aft lekarz może rozważyć diagnostykę w kierunku m.in. niedoborów żelaza, witaminy B12 i kwasu foliowego oraz wybranych chorób ogólnoustrojowych.

Równie ważny jest komfort podczas samej wizyty. Pacjent z bolesną aftą może obawiać się nawet prostych czynności wykonywanych w gabinecie. Krótkie pytanie: „Czy to miejsce jest bolesne? Czy mam uważać podczas badania?” pozwala lepiej dostosować sposób pracy. Warto też uprzedzać pacjenta o kolejnych etapach zabiegu i ograniczać niepotrzebne manipulowanie w okolicy zmiany.

Afty najczęściej są zmianami samoograniczającymi się, ale ich obecność może znacząco utrudniać pacjentowi codzienną higienę oraz komfort podczas wizyty stomatologicznej. Rolą higienistki jest przede wszystkim ograniczenie dodatkowego podrażnienia, pomoc w utrzymaniu higieny oraz właściwa obserwacja zmian. Ważne jest także rozpoznanie sytuacji, w których afty nie powinny być traktowane jako błahy, przejściowy problem i wymagają konsultacji z lekarzem. Dobrze przeprowadzona rozmowa może nie tylko zmniejszyć dyskomfort pacjenta, ale również pomóc mu lepiej zrozumieć, jak dbać o jamę ustną podczas kolejnych nawrotów.

Źródła:

Tarakji B. et al. Guideline for the Diagnosis and Treatment of Recurrent Aphthous Stomatitis for Dental Practitioners. Journal of International Oral Health. 2015;7(5):74–80.

Lau C.B., Smith G.P. Recurrent aphthous stomatitis: A comprehensive review and recommendations on therapeutic options. Dermatologic Therapy. 2022;35(6):150-155.

Kuźnik M. Afty – przyczyny i leczenie. Medycyna Praktyczna.

– Stany zapalne w jamie ustnej mogą powodować szereg poważnych chorób ogólnoustrojowych. Mogą to być choroby sercowo-naczyniowe, zapalenie nerek, płuc i stawów. Mogą to być problemy z narządem wzroku, słuchu, cukrzyca czy choroba Alzheimera. U kobiet w ciąży stany zapalne w jamie ustnej wiążą się z ryzykiem przedwczesnego porodu, niskiej masy urodzeniowej dziecka czy wystąpienia stanu przedrzucawkowego – mówi dypl. hig. stom. Katarzyna Obarska, higienistka stomatologiczna i magister pielęgniarstwa, promotorka zdrowego stylu życia, edukatorka m.in. z zakresu diabetologii, onkologii i geriatrii.