Karmienie piersią, mleko, napoje roślinne – co mówią badania o ich wpływie na zdrowie jamy ustnej?

Czy laktoza sprzyja próchnicy? Czy długotrwałe karmienie piersią zwiększa ryzyko wczesnej próchnicy dziecięcej? I czy napoje roślinne są bezpieczne dla zębów? Badania dostarczają odpowiedzi na pytania, które higienistki stomatologiczne słyszą w gabinetach niemal każdego dnia. Aktualne dowody naukowe pokazują, że zależność między dietą a zdrowiem jamy ustnej jest znacznie bardziej złożona, niż mogłoby się wydawać.

Pytania dotyczące wpływu mleka, karmienia piersią oraz napojów roślinnych na zdrowie zębów należą do najczęściej pojawiających się podczas wizyt profilaktycznych. To właśnie higienistki stomatologiczne odgrywają kluczową rolę w przekazywaniu pacjentom rzetelnych informacji opartych na aktualnych dowodach naukowych, pomagając jednocześnie obalać utrwalone mity dotyczące próchnicy i żywienia.

Najnowsze przeglądy systematyczne oraz badania laboratoryjne pozwalają lepiej zrozumieć, jakie znaczenie mają produkty mleczne, karmienie piersią oraz roślinne alternatywy mleka dla zdrowia jamy ustnej dzieci i dorosłych.

Laktoza nie jest głównym winowajcą. Jak mleko wpływa na ryzyko próchnicy?

Wbrew powszechnym obawom, naturalna laktoza obecna w mleku nie wykazuje wysokiego potencjału próchnicotwórczego. Potwierdza to przegląd opublikowany na łamach czasopisam „Children”, obejmujący dostępne badania dotyczące wpływu mleka i produktów mlecznych na zdrowie jamy ustnej dzieci oraz młodzieży.

Autorzy wykazali, że regularne spożywanie niesłodzonego mleka, naturalnego jogurtu czy sera nie tylko nie zwiększa ryzyka próchnicy, ale może działać ochronnie na tkanki zęba.

Choć laktoza jest metabolizowana przez bakterie obecne w płytce nazębnej, jej potencjał kariogenny jest zdecydowanie niższy niż sacharozy. To właśnie sacharoza prowadzi do znacznie większego spadku pH w biofilmie oraz sprzyja powstawaniu lepkich polisacharydów zewnątrzkomórkowych, które ułatwiają przyleganie bakterii do powierzchni zębów.

Ochronne działanie produktów mlecznych wynika z kilku mechanizmów biologicznych:

• wapń i fosforany wspomagają proces remineralizacji szkliwa,
• białka mleka, zwłaszcza kazeina oraz fosfopeptydy kazeiny (CPP), tworzą na powierzchni zębów warstwę ochronną oraz ograniczają adhezję bakterii próchnicotwórczych,
• sery pobudzają wydzielanie śliny, która neutralizuje kwasy, wspiera naturalne oczyszczanie jamy ustnej oraz zwiększa zdolności buforowe środowiska.

Z punktu widzenia profilaktyki niezwykle istotne jest jednak podkreślanie, że opisane korzyści dotyczą wyłącznie produktów naturalnych, bez dodatku cukrów prostych. Dodatek sacharozy całkowicie zmienia właściwości produktu. Mleko czekoladowe, słodzone jogurty owocowe czy mleczne napoje smakowe tracą potencjał ochronny i stają się produktami zwiększającymi ryzyko rozwoju próchnicy.

Karmienie piersią a wczesna próchnica dziecięca – znaczenie ma wiek dziecka

Drugim często poruszanym przez rodziców zagadnieniem jest wpływ karmienia piersią na rozwój wczesnej próchnicy dziecięcej (Early Childhood Caries, ECC).

W przeglądzie systematycznym, który został opublikowany na łamach „European Archives of Paediatric Dentistry” wykazano, że zależność ta nie jest jednoznaczna i wymaga uwzględnienia wieku dziecka oraz innych czynników ryzyka.

W 1. roku życia karmienie piersią przynosi liczne korzyści zdrowotne i może nawet zmniejszać ryzyko rozwoju ECC. Również między 12. a 24. miesiącem życia nie wykazano istotnego wzrostu ryzyka próchnicy u dzieci karmionych piersią.

Sytuacja zmienia się po ukończeniu 2. roku życia. Dostępne badania wskazują, że kontynuowanie karmienia piersią po 24. miesiącu wiąże się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju wczesnej próchnicy dziecięcej.

Autorzy wskazali kilka prawdopodobnych przyczyn tego zjawiska. Starsze dzieci, oprócz mleka matki, spożywają już produkty uzupełniające, w tym żywność i napoje zawierające cukry. Jednocześnie istnieją przesłanki sugerujące, że wraz z upływem czasu zmniejsza się stężenie niektórych składników mineralnych o działaniu ochronnym obecnych w mleku kobiecym.

Badacze zwrócili również uwagę na znaczenie karmienia nocnego. Częste przystawianie dziecka do piersi podczas snu może zwiększać ryzyko próchnicy, ponieważ w nocy fizjologicznie dochodzi do znacznego ograniczenia wydzielania śliny, a tym samym osłabienia jej właściwości ochronnych.

Warto pamiętać, że próchnica jest chorobą wieloczynnikową. O jej rozwoju decydują nie tylko sposób żywienia, ale także higiena jamy ustnej, stosowanie fluoru, skład mikrobiomu oraz predyspozycje indywidualne. Ze względów etycznych nie można przeprowadzać randomizowanych badań klinicznych dotyczących karmienia piersią, dlatego obecne rekomendacje opierają się głównie na prospektywnych badaniach kohortowych.

W praktyce klinicznej oznacza to, że matki powinny być zachęcane do karmienia piersią przez pierwszy rok życia dziecka. Jednocześnie należy wykonywać regularną higienę jamy ustnej oraz stopniowo ograniczać długotrwałe i częste karmienia, zwłaszcza nocne. Jeśli karmienie piersią jest kontynuowane po ukończeniu 2. roku życia, rodzice powinni zostać poinformowani o możliwym wzroście ryzyka próchnicy oraz znaczeniu odpowiedniej profilaktyki.

Czy napoje roślinne są bezpieczne dla zębów?

Coraz więcej pacjentów zastępuje mleko krowie napojami roślinnymi, dlatego pytania o ich wpływ na zdrowie jamy ustnej pojawiają się również w gabinetach stomatologicznych.

Interesujących danych dostarczyło badanie laboratoryjne przeprowadzone na Uniwersytecie w Bernie. Naukowcy porównali działanie mleka krowiego oraz niesłodzonych napojów owsianych, migdałowych i sojowych na wybrane bakterie oraz biofilmy związane z próchnicą i chorobami przyzębia.

Wyniki wykazały, że nie można jednoznacznie stwierdzić, iż napoje roślinne są korzystniejsze lub mniej korzystne dla zdrowia jamy ustnej niż mleko krowie. Ich działanie zależy od rodzaju surowca roślinnego oraz ocenianego drobnoustroju.

W modelu laboratoryjnym mleko krowie oraz napój sojowy ograniczały ilość tworzącego się biofilmu oraz jego aktywność metaboliczną, co może mieć znaczenie w profilaktyce próchnicy. Napój migdałowy zmniejszał natomiast liczbę kolonii bakterii odpowiedzialnych za rozwój tej choroby.

W odniesieniu do patogenów związanych z zapaleniem przyzębia, ochronne działanie wykazywały mleko krowie i napój owsiany, które redukowały zarówno liczbę bakterii, jak i aktywność biofilmu. Dodatkowo napój migdałowy hamował aktywność gingipain – enzymów stanowiących jeden z głównych czynników zjadliwości Porphyromonas gingivalis, odgrywających istotną rolę w patogenezie zapaleń przyzębia.

Badacze zaobserwowali również niewielki wzrost liczebności Streptococcus gordonii po ekspozycji na mleko krowie oraz napoje migdałowe i sojowe. Bakteria ta jest uznawana za element prawidłowej mikroflory jamy ustnej i może ograniczać rozwój Streptococcus mutans, jednocześnie sprzyjając wzrostowi pH biofilmu.

Autorzy podkreślili jednak, że wyniki należy interpretować ostrożnie. Badanie miało charakter laboratoryjny i obejmowało jedynie wybrane gatunki bakterii oraz modele biofilmu, dlatego nie odzwierciedla w pełni warunków panujących w jamie ustnej.

Z praktycznego punktu widzenia można jednak przyjąć, że naturalne, niesłodzone napoje roślinne cechują się stosunkowo niskim potencjałem próchnicotwórczym ze względu na niewielką zawartość fermentujących węglowodanów. Nie zmienia to jednak faktu, że podstawą profilaktyki pozostają prawidłowa higiena jamy ustnej, odpowiednia fluoryzacja oraz regularne wizyty kontrolne. To właśnie te elementy mają znacznie większe znaczenie dla zdrowia zębów niż sam wybór pomiędzy mlekiem krowim a jego roślinnymi odpowiednikami.

Źródła: https://www.medscape.com/

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov

https://link.springer.com

https://www.nature.com

– Przede wszystkim musimy uświadamiać rodziców, kiedy powinni wejść z higieną jamy ustnej u dziecka. Większość ma przeświadczenie, że „trzeba szczotkować zęby”, ale przecież dziecko rodzi się bezzębne. W tym okresie oczyszczane muszą być wały dziąsłowe – mówi mgr Paulina Mintzberg-Wachowicz, licencjonowana higienistka stomatologiczna, prezes Sekcji Profilaktyki i Promocji Zdrowia PTS-u, edukatorka szkolna, autorka artykułów z zakresu profilaktyki stomatologicznej. Ile razy dziennie rodzice powinni oczyszczać wały dziąsłowe niemowlętom? Jakie działania należy wdrożyć później, gdy u dziecka pojawiają się zęby? Zachęcamy do obejrzenia materiału filmowego!