Higiena jamy ustnej podczas leczenia ortodontycznego. Pomocne wybarwianie płytki

Młodzi pacjenci leczeni aparatami stałymi, ich rodzice i studenci stomatologii mogą zupełnie inaczej oceniać ten sam poziom higieny jamy ustnej. Nowe badanie z wykorzystaniem zdjęć wewnątrzustnych pokazuje, że doświadczenie wpływa nie tylko na ocenę płytki nazębnej, ale również na sposób, w jaki obserwator analizuje zdjęcie uzębienia. Szczególnie interesujące okazało się zastosowanie środków wybarwiających płytkę.

Leczenie aparatami stałymi wiąże się z koniecznością szczególnie starannego utrzymywania higieny jamy ustnej. Obecność zamków i innych elementów aparatu utrudnia oczyszczanie powierzchni zębów, zwiększając ryzyko akumulacji płytki, rozwoju próchnicy oraz chorób przyzębia. Jednocześnie dla części młodych pacjentów aparat może być źródłem dyskomfortu czy zakłopotania, co może dodatkowo wpływać na ich codzienne zachowania higieniczne.

Jak widzimy higienę jamy ustnej podczas leczenia ortodontycznego?

Naukowcy z Centrum Medycznego Uniwersytetu Jana Gutenberga w Moguncji postanowili sprawdzić, jak higiena jamy ustnej jest postrzegana przez trzy grupy: nastolatków leczonych aparatami stałymi, ich rodziców lub opiekunów oraz studentów stomatologii. W badaniu uczestniczyło łącznie 86 osób – 28 par nastolatek-rodzic oraz 30 studentów stomatologii. Uczestnikom prezentowano zdjęcia wewnątrzustne pacjentów z aparatami stałymi, zarówno bez dodatkowego przygotowania, jak i po zastosowaniu środka wybarwiającego płytkę.

– Wizualna percepcja higieny jamy ustnej przez grupę nastolatków, rodziców i studentów stomatologii różniła się między sobą – podsumowali autorzy. To właśnie różnice w sposobie postrzegania stanu higieny stanowiły jeden z najważniejszych wyników badania.

Eye-tracking pokazał różnice między pacjentem a profesjonalistą

Do oceny sposobu obserwowania zdjęć wykorzystano eye-tracking, czyli technologię rejestrującą ruchy gałek ocznych. Dzięki niej badacze mogli przeanalizować m.in. długość ścieżki wzroku podczas oceny poszczególnych fotografii. Każde zdjęcie było prezentowane przez pięć sekund, a uczestnicy oceniali higienę w skali od 0 – bardzo dobra, do 10 – bardzo zła.

Najkrótszą ścieżkę wzrokową odnotowano u studentów stomatologii, następnie u nastolatków, natomiast najdłuższą u rodziców. Średnia długość ścieżki wynosiła odpowiednio 2955, 3337 i 3641 pikseli. Zdaniem autorów może to wskazywać, że osoby z większym doświadczeniem stomatologicznym analizowały zdjęcia bardziej systematycznie, przechodząc kolejno przez poszczególne obszary. W przypadku osób bez przygotowania stomatologicznego obserwacja była bardziej chaotyczna.

Co istotne, większa ilość płytki wiązała się z analizowaniem większej liczby obszarów, a zastosowanie środka wybarwiającego dodatkowo wydłużało ścieżkę wzroku. Lepsza widoczność płytki pozwalała bowiem na dokładniejsze jej identyfikowanie i porównywanie poszczególnych powierzchni.

Środek wybarwiający zmieniał ocenę higieny

Jednym z najbardziej praktycznych wniosków badania jest znaczenie wybarwiania płytki nazębnej. Bez zastosowania środka wybarwiającego uczestnicy oceniali higienę jako lepszą niż wynikało to z obiektywnej oceny. Po wybarwieniu płytki oceny stawały się bardziej precyzyjne, a w wielu przypadkach również bardziej rygorystyczne. Różnica była statystycznie istotna (p<0,0001).

Autorzy zwrócili uwagę, że wybarwienie płytki nazębnej nie tylko ułatwia dostrzeżenie biofilmu, ale może mieć również znaczenie edukacyjne. W badaniu przywołano wcześniejsze prace wskazujące, że stosowanie środków wybarwiających może wspierać profesjonalne usuwanie płytki, a także sprzyjać poprawie zachowań higienicznych u młodych pacjentów.

– Wybarwienie płytki stanowiło istotne wsparcie w ocenie higieny jamy ustnej. Stosowane w warunkach domowych może pomóc w optymalizacji sposobu szczotkowania – wskazali autorzy.

Dla praktyki stomatologicznej może to oznaczać, że samo pytanie pacjenta o to, czy prawidłowo czyści zęby, nie zawsze wystarcza. Szczególnie w przypadku młodzieży leczonej aparatem stałym pomocne może być wizualne pokazanie miejsc, w których gromadzi się biofilm. Pozwala ono skonfrontować subiektywną ocenę pacjenta z rzeczywistym stanem higieny.

Nastolatki bardziej pobłażliwe wobec własnej higieny

Badanie pokazało również różnice pomiędzy oceną własnej higieny przez nastolatków a oceną dokonywaną przez osoby dorosłe. Rodzice mieli tendencję do bardziej rygorystycznej oceny niż ich dzieci, natomiast nastolatki częściej oceniały stan higieny jako lepszy, niż wskazywała na to obiektywna ocena.

Interesująco przedstawiała się także zależność między czasem szczotkowania a trafnością oceny. Mediana czasu szczotkowania wynosiła 78,5 sekundy, przy zakresie od 35 do 125 sekund. Sam czas szczotkowania ani technika szczotkowania nie wykazały jednak istotnego statystycznie związku z oceną higieny. Autorzy odnotowali jedynie słabą tendencję wskazującą, że nastolatki prezentujące lepsze zachowania higieniczne, szczególnie pod względem czasu szczotkowania, trafniej oceniały stan własnej higieny.

– Grupa studentów oceniała przedstawiony poziom higieny jamy ustnej najdokładniej, co było oczekiwane w przypadku grupy eksperckiej. Rodzice oceniali higienę bardziej rygorystycznie niż ich dzieci, natomiast nastolatki wydawały się bardziej pobłażliwe w swoich ocenach – podsumowali badacze.

Co z tego wynika dla praktyki stomatologicznej?

Wyniki badania pokazują, że percepcja higieny jamy ustnej nie jest wyłącznie kwestią tego, co znajduje się na powierzchni zębów. Na ocenę wpływają również doświadczenie obserwatora i sposób, w jaki analizuje on obraz. W grupie ekspertów ocena była najbardziej zbliżona do obiektywnego poziomu higieny, podczas gdy nastolatki miały tendencję do jej zawyżania.

Z perspektywy zespołu stomatologicznego szczególnie istotny wydaje się zatem element wizualizacji. Wybarwienie płytki może być prostym narzędziem pomagającym pacjentowi zobaczyć problem, którego wcześniej nie dostrzegał. W przypadku młodych osób leczonych aparatami stałymi może to ułatwić rozmowę o higienie, pokazać obszary wymagające większej uwagi i wspierać bardziej świadome podejście do codziennego oczyszczania zębów.

Autorzy podkreślili jednocześnie ograniczenia badania. Ocena odbywała się na podstawie statycznych fotografii, a nie podczas bezpośredniego badania klinicznego. Ponadto grupę ekspercką stanowili studenci stomatologii ostatniego semestru, a nie doświadczeni klinicyści. Wyniki należy więc interpretować z uwzględnieniem tych ograniczeń.

Badanie wskazało jednak na interesujący kierunek wykorzystania zarówno eye-trackingu w badaniach nad percepcją higieny, jak i – przede wszystkim z perspektywy codziennej praktyki – środków wybarwiających płytkę jako narzędzia diagnostyczno-edukacyjnego. W leczeniu ortodontycznym, gdzie utrzymanie odpowiedniej higieny ma kluczowe znaczenie dla ograniczenia ryzyka powikłań, możliwość „pokazania” pacjentowi niewidocznego gołym okiem problemu może być szczególnie cenna.

Pełne wyniki badania opublikowano w artykule „Perception of oral hygiene during orthodontic treatment: an eye-tracking and cross-sectional study” na łamach „Scientific Reports”.

Źródło: https://www.nature.com

– Skuteczny instruktaż higieny jamy ustnej to przede wszystkim instruktaż spersonalizowany, dobrany indywidualnie do potrzeb pacjentów, uwzględniający ich wiek, styl życia, pracę, zdolności manualne, możliwości finansowe, ale przede wszystkim miejsca retencyjne, czyli stan kliniczny jamy ustnej, z jakim mamy do czynienia – mówi dypl. hig. stom. mgr Jolanta Bartoszuk, absolwentka Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, wiceprezes Sekcji Profilaktyki i Promocji Zdrowia PTS-u, autorka i współautorka artykułów z zakresu profilaktyki stomatologicznej, prowadząca wykłady, kursy oraz szkolenia dla asystentek i higienistek stomatologicznych.